İnsan yaratandır
İnsan türü zeka konusunda üstün mü bilmiyoruz, ancak öğrenme konusunda diğer varlıklardan daha yetkindir. Hatta sil baştan öğrenebilen soy yoluna devam edebilmiştir. Her doğumda yeni baştan kültürün kodlamalarını öğrenemeyenler geride kalmıştır.
Devletin kurgusu olarak para
Her doğumda yeni baştan öğrenilen kültür, her gün yeni baştan bakılan meseleler sayesinde para diye bir aracı da kurguladık. Büyük olasılıkla anonim şiddetin bir aracı olarak çıktı. Devlet yokken para da yoktu ve bugünkü para anlayışını da devletler arası sistemler kurdu. Devletin bir aracı nasıl oldu da insanlar için hayat amacına dönüştü?
Hayatın amacı
Hayatın tek bir amacı yoktur. Nesnel amacı varlığını sürdürmek, öznel amacı ise motivasyonunu tamamlamaktır. Yani bir amaç uydurup onu tatmin etmeye hayatın anlamı diyoruz. Geçmişte bu amacı toplumsal grubumuz verirdi. Mesleğe saygı, atalara saygı, daha üst düzeyde bir tanrıya biat etmek gibi amaçlar vardı. Toplum değiştikçe binlerce yıldır hazır olarak kodlandığımız amaçlar eksik kaldı. Hayatın amacını aramaya başladık. Bazılarımız parayı amaç edindi, halbuki para devletin bir aracıydı, gerçek bile değildi.
Parayı amaçlamak neden yanlıştır?
İnsan yeniden bakmakta ve özellikle de odaklanıp emek vermekte çok başarılıdır. Yanlış yere bakıp odaklanırsa da yanlışa çok fena batar. Bir köpeğin kariyer ve aile seçimi hayatını çok etkilemez, ancak insan seçimlerine saplanır. Para da böyle bir seçimdir. Yanlış bir şekilde seçildiğinde telafisi olmayan bir hayalet, bir çocuk masalıdır. Aklı başında kimse milyar dolar karşılığında ertesi gün ölmeyi kabul etmez. Hayat paradan değerlidir ve başka amaçlar da vardır. Belki para ile satın alınacak şeyler amaç olabilir, ancak en iyi amaçlar olmadıkları kesindir.
Devletlerin iktidar için uydurduğu bir sembole nasıl olup da hayatımızı adıyoruz? Devlete de adıyoruz da ondan. Toplumsal statü ve başkasına göre yaşamak insan topluluklarını ayakta tutan bir hastalıktır. Dünyanın her yerinde binlerce zararlı ideoloji için canını veren bireyler yeniden öğrenip kodlama yeteneğimizin acı sonuçlarıdır. Parayı amaçlamak da böyle bir sonradan görmeliktir.
Çürütmeler
Dünyanın en zengin insanı Warren Buffett neden zengin olduğu sorulduğunda “özgür olmak istedim, istediğimi yapmak istedim.” diyor. Özgür olmak meşru bir amaçtır, ancak dikkat edelim “para” demiyor. Üstelik Buffett sıradan bir arabaya ve eve sahip, yemekte bir dolar indirim almak için kampanyaları takip ediyor. Mütevazı olmayan zenginler de var, ancak onlara paranın sadece ayakbağı olduğunu söyleyebiliriz.
Çoğu insan parayı istemez, hava atmak ister ama buna para adını verir. Çoğu insan arzularını yerine getirmek istediğini söyler, halbuki arzular tatmin etmek için değil ötelemek içindir; hep daha da fazlasını isteyecektir. Çoğu insan yardım etmek istediğini söyler, insanın maddi varlığıyla değil zihinsel varlığıyla yardım aldığını gözden kaçırır.
Para bizi arzulara ve tüketime yönlendiriyorsa sonsuz bir girdabın içinde yok ediyor demektir. Çoğu insan için de fazla para zararlıdır. Bir uyuşturucu bağımlısına uyuşturucu vermek ne kadar kötüyse sadece parayı amaçlayan kişiye para vermek de o kadar kötüdür.
Ne yapalım?
Milyarlarca yıllık evrimin bir sonucu olarak mutlu olmak için gerekli her şeyin içimizde olduğunu tahmin etmek zor değil. Mutlu olmak için bir şey yapmaktan çok bir şey yapmamak daha iyi olacaktır. Yanlış yapma, yaptıysan devam etme, devam ettiysen bırak artık.
Örneğin parayı hedeflediysen insan olmayı hedefle, bu daha erişilebilir. Paraya ulaşamadıysan ulaşabileceğin bir hikmet var içimizde. Bir şeylere sahip olmak sadece yolculuktaki yükü artırır. Daha iyi bir evde yaşamak gerekir mi? Evet. Ancak parayı ya da evi değil evde yaşayacağın mutluluğu düşünmek gerekir. Sonuçta eve sahip olup huzursuz olmak da var. Hem belki de hayat bize istediğimizi değil ihtiyacımız olanı veriyordur. Bunların başında da hayat amacı oluşturacak meydan okumalar gelir. Amaçsız bir hayatta kalma amacı çoğu insan için en kazançlısıdır.