Felsefi deneme nedir?
Felsefi deneme; kavramları körü körüne inanılan kalıplardan kurtaran, zıt fikirleri çarpıştırarak özgün düşünceler üreten ve zihnimizin sınırlarını genişleterek bağımsız düşünmemizi sağlayan en rafine sorgulama alanıdır. Edebi denemeden farklıdır. Edebi denemede sürpriz unsuru için netlik ihmal edilir, estetik kaygı anlaşılmazlığı getirir. Felsefi deneme daha çok bilim yazılarına benzer. En başta açıkça ifade etmek, kısa ve özlü konuşmak, dürüst bir diyalektik yürütmek asıl hedeflerdir. Edebi deneme karşıdakini etkilemeye yönelik iken felsefi deneme konunun farklı bakış açılarını çözümlemeye yöneliktir. Yani bir kişinin değil konu hakkında çözümün lehinedir.
Felsefi denemenin faydası
Felsefi deneme yazmak bir insanın insan olmak açısından en faydalı etkinliklerindendir. İnsanlar kavramlarla çalışırlar. Kavramlar dilin çok anlamlı, belirsiz ve açık uçlu yapısı nedeniyle sürekli sorgulanmak zorundadırlar. Dil sorgulanmadığında, yani doğruluğu kontrol edilmediğinde yanlış çalışan tehlikeli bir alettir. Kelimeleri sorgulamadan kullanmak, dile emek vermemek bedelini ödeten bir ihmaldir. Bedel doğru sanıp yanlış kullanmaktır. Hiçbir şeyin doğruluğunu sorgulamadan iddia edemeyiz, kaldı ki sadece ses sembollerinin varsayımı olan kelimelerin doğruluğunu hiçbir zaman bilemeyiz.
Felsefeye en yakışan tür
Felsefe yapmak, yani kimsenin değil konunun kazanması, anlaşılması için uğraşmak samimi ortamlarda olur. Kazanmak isteyen kimselerle felsefe yapılmaz. Bu yüzden felsefi deneme felsefe yapmak için gerekli olan samimiyeti kendi kendine bulmanın da bir yoludur. Çoğu felsefe metni deneme şeklindedir. Empirik, duyulara ve ölçüme dayalı “olmayan” felsefenin sadece böylesi bir çözümleyici bir türe sığınabileceğini söyleyebiliriz. Felsefenin “yolda olma” kapsamı ile en çok uzlaşan tür “felsefi deneme” türüdür.
Denemenin tarihi felsefeyle başlar
Deneme türü felsefi deneme olarak hayatına başlamış, daha sonra edebi denemelerin çokluğu ile baskın tanım oluşmuştur. Montaigne’in 1580’de “Essais”iyle başlayan deneme türü; Bacon’ın analitik sertliği, Aydınlanma’nın eleştirel ruhu ve romantizmin öznel sesini özümseyerek modern düşüncenin en özgür, en kişisel yazı biçimine dönüşmüştür. Aydınlanma Çağı’nda toplumsal eleştiri aracına dönüşen bu esnek tür, modern dünyada bireyin içsel arayışlarını ve entelektüel krizlerini aktaran, kurucu bir edebi alan olmuştur.
Felsefi deneme nasıl yazılır?
Giriş
- Konu seç: Her şey felsefi denemenin konusu olabilir. Ancak teknik ve günlük düzeyden bir üst felsefi düzeye yükseltmek için kullanılmalıdır. Arabalarla ilgili deneme “ulaşım” kavramına, yemekler ile ilgili deneme “beslenme”ye hükumet ile ilgili yazı “devlete, siyasete, iktidara” değinmedikçe felsefi olmaz.
- Dikkat çekme veya konunun önemi: Ya dikkat çekici bir girişle konunun önemi vurgulanır ya da konunun önemi söylenir. Tüm metin türlerinde giriş önemlidir, çünkü insanlar önyargılı okuyuculardır.
- Anlayış: Konu hakkındaki anlayışınız nedir? Bir alıntıyı işliyorsanız ne anladığınızı söyleyin. Bir problemi işliyorsanız nedenini açıklayın.
- Pozisyon: Sizin pozisyonunuz var mı? Yoksa bu tartışmada nasıl pozisyonlar var, kısaca belirtin. Bir sözün ve problemin içinde nasıl taraflar var?
- Tanımlar: Pozisyon yoksa tanımlar vardır ve tanımlar her zaman zorunludur. Önemli kelimeleri tanımlayın. Bu sadece bilgi verici değil, deneme boyunca sizin kullanacağınız terimler hakkındaki anlayışınızı gösterecektir. Denemenin daha iyi anlaşılması için önemlidir.
- Yol haritası: Giriş bir yol haritasıdır. Edebi denemeden farklı olarak her şey girişte söylenir, gelişme detaylandırmak için kullanılır. Giriş bir yabancıyı karşılayıcı nitelikte olmalı ve karşı tarafın sizi en iyi şekilde anlamasına yaramalıdır.
Gelişme
Denemenin %70’ini oluşturur. Başta her şeyi söyledikten sonra tartışmanın farklı taraflarını ve karşı iddiaları işlemek için kullanılır. Gelişme paragrafında sadece kanıtlarınızı dile getirmek yetmez. Bunu felsefi deneme yapacak olan karşı iddiaları, farklı bakış açılarını dile getirmektir. Başarılı bir felsefi denemede ise kanıtları iddialara bağlayan bağıntılar, niteleyiciler, saptamalar, çekinceler olmak zorundadır. Bununla ilgili açıklama için bakınız: dmy.info/toulmin-argumantasyon-modeli/
Kavramsal tartışmalarda insanların sizi anlaması çok zordur. Anlamış gibi yaparlar, anladıklarını sanırlar; ancak somut ve gözde canlanan bir nesne olmadığı için anlaşmazlık kaçınılmazdır. Bu yüzden karşı tarafın anlaması için akla gelen tüm sorulara yanıt verecek bir netlik sağlamalıyız. Gelişme bölümünde her paragraf bir bütünlüğe sahip olmalıdır. İddialar ve karşı iddialar aynı paragrafta olabileceği gibi ayrı da olabilir.
Deneme odağın kaybedilmesine yol açan bir serbestliğe sahiptir. Bu yüzden ne söylenirse söylensin “odağı kaybetmemek” için denemenin başlığı yahut girişteki anahtar kelime ile alakası da söylenmelidir. Ana meseleye katkısı olmayan tartışmalara girmemek gerekir. Bunun için anahtar kelimeleri sık sık kullanmak, söylenenlerin katkısını belirtmek ve paragraf sonlarında probleme hizmet eden yanları vurgulamak gerekir.
Karşı iddia, bakış açısı, çekince farklı argümanlardır. Karşı iddia argümanınızla çelişen, zıt bir görüş iken bakış açısı farklı bir alandan veya farklı bir metotla çözümden bahsetmektir. Çekinceler ve imalar ise soyut tartışmaların vazgeçilmezidir. Her söylediğimiz herkese aynı şekilde ulaşmaz. “Bilgi derken bilimsel bilgiden bahsediyoruz, beşeri çalışmaların trendlerini hariç tutacağız.” “Her ne kadar ideal devletten bahsettiysem de devletin kendisi ideal olmayabilir, sistemin içinden konuştuğumu belirteyim.” Sözlerimiz haddini aşmasın ya da yanlış anlaşılmasın diye her an tetikte olmalıyız.
Somut örnekler, günlük hayatla bağlantı, ek destekler soyut tartışmaları netleştiren unsurlar olarak tercih edilmelidir. Ayrıca karşılaştırma, istatistik, vaka analizi de dikkati odaklamaya yarar. Gelişme paragrafının sonunda farklı görüşleri tartıp karşılaştırmak genellikle faydalıdır.
Sonuç
Felsefi denemenin en kısa bölümüdür. Vedalaşırken önermemizi yeni bir ifadeyle yeniden sunabiliriz. Argümanları kısaca toparlayıp yeni okumalara ışık tutabiliriz. Denemenin kapsamını vurgulayıp neyin eksik kaldığını ve başka neyin tartışılması gerektiğini söyleyebiliriz.
==================================================
BAŞLIK & ODAK
┌────────────────────────────────────────────────┐
│ GİRİŞ BÖLÜMÜ │
│ [Yol Haritası] │
├────────────────────────────────────────────────┤
│ ▼ DİKKAT ÇEKME & ÖNEM │
│ Giriş çarpıcı olmalı, önem vurgulanmalı. │
│ │
│ ▼ KİŞİSEL ANLAYIŞ │
│ Problemin veya alıntının özü/nedeni. │
│ │
│ ▼ POZİSYON & TARAFLAR │
│ Tartışmadaki taraflar ve eğilimler. │
│ │
│ ▼ TANIMLAR │
│ Anahtar terimlerin sınırlarının çizilmesi. │
└────────────────────────────────────────────────┘
│
▼
┌────────────────────────────────────────────────┐
│ GELİŞME BÖLÜMÜ │
│ [Metnin %70’i – Toulmin Tabanlı] │
├────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. RASYONEL TEZ │
│ Kanıtlar, dayanaklar ve saptamalar. │
│ │
│ 2. KARŞI İDDİALAR │
│ Zıt görüşlerin dürüstçe işlenmesi. │
│ │
│ 3. FARKLI BAKIŞ AÇILARI │
│ Farklı metot ve alanlardan çözümler. │
├────────────────────────────────────────────────┤
│ NETLEŞTİRME VE ODAK ELEMANLARI │
├────────────────────────────────────────────────┤
│ * SOMUT ÖRNEKLER: │
│ Soyut tartışmayı günlük hayatla bağlama. │
│ │
│ * ÇEKİNCELER & İMALAR: │
│ Sözün haddini aşmasını önleme, kapsam çizme. │
│ │
│ * ODAK KORUYUCULAR: │
│ Paragraf sonlarında başlığa ve probleme │
│ hizmet eden yanları vurgulama. │
└────────────────────────────────────────────────┘
│
▼
┌────────────────────────────────────────────────┐
│ SONUÇ BÖLÜMÜ │
│ [En Kısa Bölüm] │
├────────────────────────────────────────────────┤
│ ▼ YENİDEN SUNUM │
│ Önermenin yeni bir ifadeyle sunulması. │
│ │
│ ▼ ARGÜMAN ÖZETİ │
│ Ana gövdenin rasyonel biçimde toparlanması. │
│ │
│ ▼ UFUK AÇMA │
│ Eksik kalanlar ve yeni okuma/tartışmalar. │
└────────────────────────────────────────────────┘