Şüphe iyi midir? sorusu şüphe ile ne kast edildiğine bağlı olarak yanıtlanır. Şüphe genel olarak faydalıdır, çünkü kontrol etmeye yarar. Detaylı düşünmek doğru bir düşünme zinciri ile her zaman faydalı olur. Pratik hayatta sorgunun işleve dönüşmesi gereken anlar vardır, onlar dışında şüphe iyidir diyebiliriz.
Sorgulanan bir hayat mı sorgulanmayan bir hayat mı?
Sokrates herkesin iyi bir hayat yaşamak istediğini, iyi bir hayat yaşamak için de sorgulamak gerektiğini söylemişti. Yani sorgulamadan iyi bir hayat olup olmadığını bilemezdik. Gerçekten de iyilik kötülük değerlendirmesi bir sorgulamadır. İyi bir hayat yaşamak isteyen, sorgulayan bir hayat yaşamalıdır.
Şüphe etmek ne zaman zararlıdır?
Şüphe, yani kontrol aşaması ne zaman zararlıdır? Genel olarak faydalı olan detaylı düşünme etkinliği her güzel şey gibi dozunda faydalıdır. İlaç faydalıdır, ancak fazlası zehir olur. Fazla iyilik, fazla çalışmak bile zararlıdır. Şüphe de tabi ki uygulama aşamasında insanın duraksamasına, eyleme geçememesine sebep olabilir. Örneğin bir cemiyet ortamında insanlarla sohbet ederken sürekli kendinden şüphe etmek konuşmanın salahiyeti açısından zararlı olabilir. Zihinsel kapasite sosyalleşmeye ayrılmalı, mümkünse insanlarla birlikte şüphe etmeli, mümkün değilse düşünmeye odaklanabileceği anlarda yalnız şüphe etmelidir.
Sonuç vermeyen şüphe
Uygulamalı sonuçları olması gereken düşüncelerimiz bir sonuç üretmiyorsa, şüphe askıya alınabilir. Sezgisel, yani hızlı akıl yürüterek davranmanın şart olduğu bazı durumlar bile vardır. Trafikte araba kullanırken ya da spor müsabakasında hamle yaparken şüphe sürecine girmeyiz. Yürürken şüphe etmeyiz, çünkü bunlar motor hareketler, kendiliğinden olan altyapılardır. Bu tür basit işlemlerde ve bir problem çözücü olan zihinsel faaliyeti gerektirmeyen basit durumlarda şüpheye girişirsek beklediğimiz sonucu alamayız.
Şüpheyi odaklamak gerekir
Şüphe de dahil tüm entelektüel kapasite insanın asıl problemi olan anlam analizi ve yaratımına odaklanmalıdır. Kavramları ve görüşleri analiz etmek için sürekli bir şüpheye ihtiyaç duyarız. Şüphe iyidir, ancak yanlış yere yönlendirilirse kötüymüş gibi görünür.
Yine de insana ilk aklına geleni yapmaması, uzun uzadıya düşünmesi gerektiği tavsiye edilmelidir. İlk aklımıza gelen bedenimizin bizi yaşatmak için başvurduğu primitif tepkidir. İlk akla gelen sadece bu tür bedensel, hayvani durumlarda işe yarayabilir. Toplumsal, insani bir işte ise şüphe dediğimiz düşünceleri gözden geçirme etkinliğinin zararı görülmemiştir.
Tekamül bir mecburiyettir
İnsan aşılması gereken bir bedendedir. Bedenin kısa vadeli içgüdüsel ilkel tepkilerini aşıp uzun vadeli insan tepkilerini yerleştirmesi süreçleri gözden geçirmesine bağlıdır. İnsani kapasite dediğimiz düşünceyi kullanarak bedenin ve olayların üstünde bir zihinsel dünyaya geçmelidir. İnsan hayatı zaten entelektüel düzeydedir. Fiziksel acıyı ve keyfi bile kafamızın içinde yaşarız. En büyük hazları ve acıları zihnimiz başka yere odaklandığında fark bile etmeyiz. Dolayısıyla şüpheyi odakladığımız gibi insanlığı da kafasının içine odaklamalıyız. Tüm hayati algılarımızı değiştirecek bir olgunlaşma süreci, sonsuz entelektüel basamak varken hayvansal düzeylere inip orada şüpheden şikayet edemeyiz.